Слова «помнік» вельмі шырокае. Так называюць архітэктуру і гарадскую скульптуру, творы мастацтва, прыродныя комплексы і нават з'явы, якіх нельга крануцца рукой: вершы, навуковыя адкрыцці. Тут гаворка пойдзе пра самае асабістае яго значэнне, пра помнік на магілу.
Надмагілле таксама можна разглядаць з розных бакоў. Мы спынімся на двух: помнік як знак веры і культуры і помнік як малая архітэктурная форма, у якой ёсць матэрыял, тэрмін службы і цана.
Віды помнікаў паводле рэлігійнай традыцыі
У кожнай канфесіі свае пахавальныя збудаванні: яны выраслі з яе светапогляду, культуры і гісторыі. На могілках Беларусі часцей за ўсё сустракаюцца наступныя.
Праваслаўныя помнікі
Хрысціянскія надмагіллі ў нашай краіне пераважаюць. Праваслаўная царква не прадпісвае строгіх правілаў афармлення магілы, але дзве рэкамендацыі існуюць.
Першая: на месцы пахавання павінен стаяць крыж, хаця б у выглядзе выявы на камені. Ставяць яго ў нагах памерлага, каб пры ўсеагульным уваскрасенні ён мог глядзець на сімвал Хрыста.
Другая: усё астатняе размяшчаецца ніжэй за крыж. Партрэты, выявы анёлаў, імя, даты і эпітафія не павінны ўзнімацца над ім. Калі крыж патрэбны асобна ад стэлы, яго можна падабраць сярод гранітных крыжоў.
Каталіцкія помнікі
Самае прыкметнае адрозненне могілак заходняй традыцыі - амаль поўная адсутнасць партрэтаў памерлых на стэлах. Замест іх магілу ўпрыгожваюць выявы Хрыста, Багародзіцы, анёлаў, нярэдка ў выглядзе скульптуры.
Эпітафіі ў католікаў сустракаюцца радзей, а ў датах жыцця звычайна пазначаюць толькі гады, без чысел і месяцаў. На прыкладах ніжэй помнік гарызантальны: шырокая паліраваная пліта, на якой стаяць скульптура, лампада і ваза. Падобныя формы ёсць у раздзеле гарызантальных помнікаў.
Бронза на светлым камені, мяккія закругленні, вялікая плоскасць надмагільнай пліты: гэтую эстэтыку добра пазнаеш, нават калі на помніку няма ніводнага слова.
Мусульманскія і іудзейскія надмагіллі
Акрамя сваёй сімволікі гэтыя помнікі адрозніваюцца матэрыялам: іх часцей робяць з больш мяккіх і светлых парод каменю. Так склалася праз клімат і геалогію тых краёў, адкуль прыйшлі гэтыя рэлігіі.
Атэістычныя помнікі
Перад савецкімі ідэолагамі стаяла пытанне, чым замяніць рэлігійныя надмагіллі, якія разыходзіліся з афіцыйным стаўленнем дзяржавы да царквы. Адсюль незвычайныя формы стэл таго часу, якія і цяпер сустракаюцца на могілках, напрыклад у выглядзе савецкай зоркі з адзіным праменем. Поўная пяціканцовая зорка была грувасткім і дарагім збудаваннем, яе ставілі на брацкіх магілах і ў іншых месцах масавых пахаванняў.
Віды помнікаў на магілу паводле матэрыялу
У рамане «Чорны абеліск» Эрых Рэмарк апісвае склад надмагілляў так:
«Аднак сапраўдная арыстакратыя нашага збору надмагілляў - гэта мармур, адпаліраваны з усіх бакоў, і чорны шведскі граніт. Тут ужо няма ні бугрыстых паверхняў, ні неапрацаванага задняга боку, усё даведзена да поўнага бляску, усе часткі аднолькавыя, бачна іх ці не бачна, нават цокалі, прычым бывае не адзін, а два, часам і скошаны трэці; а шэдэўры ў сапраўдным сэнсе слова вянчае яшчэ і стройны крыж з таго ж матэрыялу. Зразумела, такая рэч прызначана ў наш час толькі для багатых сялян…»
Рэмарк пісаў пра Германію паміж дзвюма войнамі. Сёння трывалы, добра апрацаваны помнік з натуральнага граніту па сілах амаль кожнай сям'і. І ўсё ж на могілках і пагостах Беларусі дагэтуль стаяць надмагіллі з усіх матэрыялаў, пра якія пойдзе гаворка ніжэй.
Металічныя помнікі
Бронзавыя і чыгунныя бюсты і скульптуры на магілах вядомых людзей - асобная гісторыя. Звычайныя металічныя помнікі ставілі ў мінулым стагоддзі, калі на камень не хапала грошай.
Плюсы ў іх зразумелыя: метал танны і служыць адносна доўга. Мінусы бачныя на любых старых могілках. Фарба аблазіць, метал ржавее, і помнік хутка губляе выгляд.
Яшчэ адзін недахоп металічных надмагілляў - іх часта псуюць вандалы.
Бетонныя помнікі
Формы з цэменту з рознымі дадаткамі - самы бюджэтны варыянт з тых, што яшчэ прадаюцца. Бетон лёгка прымае любую форму, адсюль і разнастайнасць такіх помнікаў.
Але форму ён гэтак жа хутка губляе: паверхня пачынае крышыцца, краі адбіваюцца. Тэрмін службы бетоннага надмагілля - ад 3 да 5 гадоў.
Вынік: бетон танны і пластычны, але нетрывалы.
Надмагіллі з мармуру і пясчаніку
Мы аб'ядналі іх па адной прычыне: абодва камяні, пры ўсёй прыгажосці структуры і багацці колеру, дрэнна пераносяць наш клімат. Помнікі з мармуру і пясчаніку пашыраны там, дзе цёпла і суха, а ў нашых шыротах яны хутка губляюць свой выгляд. Вартасць у іх адна, але важкая: прыгажосць. Недахоп - знос у нашай кліматычнай зоне.
Помнікі з граніту
Сёння гэта самы пашыраны і самы надзейны варыянт. Натуральнаму граніту не страшныя ні дождж, ні мароз, ні сам час. На паліраванай паверхні выразна чытаюцца высечаныя літары і выявы, а разнастайнасць колераў і тэкстур дазваляе рабіць сапраўды індывідуальныя рэчы. Паглядзець, як выглядаюць розныя пароды, можна ў раздзеле помнікаў з каляровага граніту.
Граніт прыгожы і даўгавечны. Абмежаванне ў яго адно: каляровы граніт дрэнна падыходзіць для гравіроўкі.
Помнікі з габра-дыябазу
Карэльскі габра-дыябаз паводле фізічных уласцівасцяў блізкі да граніту, але, у адрозненне ад яго, амаль аднастайна чорны. Таму яго часта называюць проста «чорным гранітам». Паліраваная паверхня моцна кантрастуе з неапрацаванай, таму для гравіроўкі выяў гэта ідэальны камень.
Габра-дыябаз прыгожы, даўгавечны і ідэальны для гравіроўкі. Будзьце ўважлівыя: на рынку Беларусі трапляюцца падробкі.
Што важна пры выбары
Галоўная ўласцівасць помніка закладзена ў самім слове «манумент»: ён павінен захаваць памяць пра чалавека і перадаць яе наступным пакаленням. Таму форму і матэрыял варта выбіраць, зыходзячы з гэтай задачы, а не з сённяшняй эканоміі.
Помнік на могілках адзначае месца пахавання, але значыць нашмат больш. Гэта сімвал поглядаў і сэнсу, з якімі чалавек прайшоў сваё жыццё, яго вобраз у сэрцах блізкіх. І гэта адлюстраванне культуры сям'і, краю і эпохі, у якой ён жыў. Часам гэты сэнс лепш за ўсё перадае просты прыродны камень: пра такую форму мы падрабязна расказваем на старонцы помнікаў з валуна і скалы.
